آینده تحقیقات دانشگاهی به احتمال قوی تحت تأثیر مدلهای زبان بزرگ هوش مصنوعی نظیر ChatGPT قرار خواهد گرفت. در حال حاضر نیز، مدلهای هوش مصنوعی تأثیرات قابل توجهی بر حوزه پژوهش اعمال نمودهاند. هوش مصنوعی (AI) این ظرفیت را داراست که تحقیقات علمی، بازاریابی و سایر اشکال پژوهش را دگرگون سازد و فرآیند جمعآوری استنادات و اطلاعات را به نحو چشمگیری تسهیل بخشد.
محققان از طیف وسیعی از رشتهها، با بهرهگیری از ابزارهای قدرتمند هوش مصنوعی، به منظور اسکن مجموعهدادههای حجیم، تقویت ارتباطات و گردآوری اطلاعات میان تیمها، و حتی بهبود کیفیت نگارش خود، استفاده مینمایند که این امر انتشار یافتههای پژوهشی را تسریع میبخشد.
رویکردهای دانشگاهی نسبت به هوش مصنوعی
در محیطهای دانشگاهی، دو رویکرد اصلی در قبال هوش مصنوعی قابل تشخیص است. دسته نخست شامل پذیرندگان اولیه هوش مصنوعی میباشند، در حالی که دسته دوم متشکل از اساتید و دانشگاهیانی است که معتقدند هوش مصنوعی ممکن است یکپارچگی آکادمیک را به چالش بکشد. مشتاق بلال، استاد پاکستانیالاصل، بر این باور است که استفاده سنجیده از مدلهای زبان هوش مصنوعی میتواند به دموکراتیزه شدن آموزش کمک کرده و حتی به افزایش دانش منجر شود.
محدودیتهای ابزارهای عمومی نظیر ChatGPT در پژوهش
بسیاری از متخصصان خاطرنشان ساختهاند که دقت و کیفیت خروجی تولید شده توسط مدلهای زبانی مانند ChatGPT همواره قابل اعتماد نیست. متن تولید شده گاهی اوقات میتواند دارای سوگیری، محدودیت یا نادرستی باشد. علاوه بر این، این مدلها قادر به تولید متونی هستند که مبتنی بر اطلاعات واقعی نبوده و ممکن است شامل ارجاعات جعلی به مقالاتی باشند که وجود خارجی ندارند.
افزون بر این، در حال حاضر اغلب ابزارهای رایگان هوش مصنوعی، قابلیت پایش کتابخانههای آکادمیک را دارا نمیباشند. به عنوان مثال، در وبسایت ChatGPT امکان صدور فرمان برای مطالعه تمامی مقالات یک انتشارات خاص و ارائه یک مقاله مروری وجود ندارد. همچنین، ChatGPT و سایر هوشهای مصنوعی مشابه نمیتوانند برای هر حقیقت، منبع معتبری ارائه دهند و صرفاً متنی فاقد هرگونه ارجاع دانشگاهی تولید مینمایند. اگرچه درخواست منبع برای هر جمله به صورت مجزا امکانپذیر است، اما این فرآیند برای یک مقاله طولانی بسیار زمانبر و غیرمنطقی خواهد بود.
یکی از معایب قابل توجه استفاده از هوش مصنوعی، پدیده پلاجیاریسم (سرقت ادبی) است. انتشارات معتبر جهانی بر این باورند که نگارش مقالات تحقیقاتی نباید به طور کامل تابع تفکر هوش مصنوعی باشد. به همین دلیل، ابزارهایی تحت عنوان پلاجیاریسم چکر توسعه یافتهاند که قادر به تشخیص متون تولید شده توسط هوش مصنوعی میباشند. اگرچه پلاجیاریسم چکرها در حال حاضر به طور دقیق از زبان فارسی پشتیبانی نمیکنند، اما استفاده از هوش مصنوعی برای نگارش کامل مقاله علمی انگلیسی مصداق سرقت ادبی محسوب شده و توسط این ابزارها قابل شناسایی است.
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی برای تحقیقات دانشگاهی
با وجود محدودیتهای ابزارهای عمومی، نرمافزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی دیگری نیز وجود دارند که به طور خاص برای حمایت از فعالیتهای تحصیلی و پژوهشی طراحی شدهاند. مشتاق بلال و سایر منابع، چندین ابزار کاربردی را معرفی نمودهاند:
- Consensus: این ابزار به عنوان «ترکیبی از ChatGPT و گوگل Scholar» توصیف شده است. Consensus یک موتور جستجوی مبتنی بر هوش مصنوعی برای تحقیقات دانشگاهی است که به پرسشهای بله/خیر یا سوالاتی در مورد روابط میان مفاهیم و علت و معلول پاسخ میدهد. این ابزار با ارائه فهرستی از مقالات دانشگاهی مورد استفاده و خلاصهای از مقالات برتر، اطلاعات را از جامعه دانشگاهی استخراج مینماید. در حال حاضر، این موتور جستجو برای پاسخگویی به شش حوزه موضوعی شامل اقتصاد، خواب، سیاست اجتماعی، پزشکی، مکملهای سلامت روان و سلامت تجهیز شده است. هدف آن، دموکراتیزه کردن اطلاعات تخصصی از طریق دسترسی آسان به یافتههای تحقیقاتی است و با فناوری GPT-4 ترکیب شده و از یادگیری ماشین و پردازش زبان طبیعی (NLP) برای تحلیل محتوا بهره میبرد.
- Elicit.org: این دستیار تحقیق هوش مصنوعی، که بنیانگذاران آن اذعان دارند از مدلهای زبانی برای پاسخ به سوالات استفاده میکند، دانش خود را منحصراً بر پایه پژوهش بنا نهاده است. این ابزار امکان «مکالمات هوشمند» و طوفان فکری با یک منبع بسیار آگاه و تأیید شده را فراهم میآورد. Elicit همچنین قادر است مقالات مرتبط را بدون تطابق کامل کلمات کلیدی شناسایی، خلاصه و اطلاعات کلیدی را از آنها استخراج نماید. این پلتفرم، جمعآوری و تجزیه و تحلیل دادهها را تسهیل میکند و از NLP برای گردآوری اطلاعات از دادههای بدون ساختار (مانند نظرسنجیها) بهره میبرد. محققان میتوانند حجم عظیمی از متون را به سرعت تجزیه و تحلیل کرده و روندها، الگوها و احساسات نهفته در آنها را کشف نمایند. این ابزار قابلیت تجزیه و تحلیل و تصویرسازی آنی را نیز داراست.
- Scite.ai: با توجه به اینکه مدلهای زبانی گاهی ارجاعات جعلی تولید میکنند، Scite یک برنامه مبتنی بر هوش مصنوعی است که استنادات معتبر به مقالات منتشر شده واقعی را ارائه میدهد. این ابزار یکی از موارد مورد علاقه مشتاق بلال برای بهبود گردش کار است و به شدت توصیه میشود. مشابه Elicit، پس از طرح سوال، Scite پاسخهایی را به همراه فهرستی دقیق از تمامی مقالات ذکر شده در پاسخ ارائه مینماید.
- Research Rabbit: این ابزار «فوقالعاده»، تحقیقات را به سرعت پیگیری مینماید و بهترین ویژگی آن رایگان بودن است. Research Rabbit به کاربران امکان میدهد مقالات آکادمیک را به «مجموعهها» اضافه کنند تا نرمافزار علایق کاربر را فرا گرفته و توصیههای مرتبط جدیدی ارائه دهد. همچنین به کاربران اجازه میدهد کار یک موضوع یا نویسنده واحد را دنبال کرده و عمیقتر در پژوهش خود غوطهور شوند.
- ChatPDF: این برنامه مبتنی بر هوش مصنوعی، فرآیند مطالعه و تجزیه و تحلیل مقالات مجلات را آسانتر و سریعتر میسازد. کاربران ابتدا فایل PDF مقاله پژوهشی را در نرمافزار بارگذاری کرده و سپس شروع به طرح سوالات مینمایند. این برنامه خلاصهای کوتاه از مقاله تهیه کرده و نمونههایی از سوالات را ارائه میدهد که میتوان بر اساس مقاله کامل به آنها پاسخ داد. این ابزار عملکردی مشابه ChatGPT دارد، اما به طور خاص برای مقالات تحقیقاتی طراحی شده است.
- Typeset (قبلاً Scispace): این وبسایت که ادعا میکند سریعترین پلتفرم جهان برای دانشجویان و محققان است، قادر به پاسخگویی به هر نوع سوال علمی میباشد. پاسخها در قالب متنی حاوی ارجاعات از میان مقالات علمی مرتبط دریافت میشوند. همچنین امکان بارگذاری یک فایل PDF و طرح سوالات پیرامون آن نیز فراهم است. نسخه رایگان آن به شما اجازه میدهد در هر ۲۴ ساعت از آن در ۵ مبحث مختلف استفاده نمایید.
- SciFlow: یک پلتفرم نوشتاری آنلاین است که به طور خاص برای محققان و دانشگاهیان طراحی شده تا فرآیند نگارش، ویرایش و قالببندی مقالات و پایاننامهها را سادهتر سازد. این ابزار دارای قالبهای از پیش تعریفشده برای نشریات علمی مختلف است که زمان لازم برای قالببندی دستی را کاهش میدهد. امکان همکاری آنلاین میان نویسندگان را فراهم میآورد. با ابزارهای مدیریت منابع نظیر Zotero و Mendeley یکپارچه شده و امکان مدیریت و درج استنادات را فراهم میسازد. همچنین میتواند مقاله را به صورت PDF، Word، یا حتی LaTeX تبدیل کند. ویژگیهای پایه آن به صورت رایگان در دسترس است.
- Papers: این ابزار قدرتمند برای مدیریت منابع علمی، نگارش مقالات و سازماندهی تحقیقات به کار میرود. کاربران میتوانند مقالات، کتابها و سایر منابع را ذخیره، دستهبندی و بر اساس موضوع یا پروژه سازماندهی نمایند. امکان ذخیره فایلهای PDF و افزودن یادداشت وجود دارد. ویژگی همگامسازی آن به دسترسی به منابع در دستگاههای مختلف کمک میکند. با ابزارهای محبوب مدیریت منابع نظیر Zotero و EndNote یکپارچهسازی شده است. امکان به اشتراک گذاشتن منابع با همکاران نیز فراهم میباشد.
- Writefull: ابزاری پیشرفته مبتنی بر هوش مصنوعی و پردازش زبان طبیعی (NLP) برای بهبود کیفیت نگارش است. این ابزار به طور خاص برای متون علمی طراحی شده و در زمینههای گرامر، واژگان، سبک نوشتاری و ساختار جملات کمکرسان است. با استفاده از پایگاه داده مقالات علمی، پیشنهادهایی برای استفاده از عبارات رایج در نوشتارهای علمی ارائه میدهد. بازخورد لحظهای ارائه مینماید. با پلتفرمهایی نظیر مایکروسافت ورد و Overleaf یکپارچه میشود. قابلیت بررسی صحت ارجاعات، تصحیح دستور زبان و پیشنهاد جایگزین کلمات را داراست.
- Scholarcy: ابزاری هوشمند برای خلاصهسازی مقالات علمی و پژوهشی است که به صرفهجویی در زمان کمک میکند. این ابزار به طور خودکار مقالات را تحلیل و بخشهای مهم را استخراج مینماید و خلاصهای با ساختار مطلوب ارائه میدهد. میتواند فایلهای PDF را تجزیه و تحلیل کرده و بخشبندی کند (مقدمه، یافتهها، نتیجهگیری). به شناسایی سریع منابع و مراجع مهم کمک مینماید. قادر است اصطلاحات پیچیده علمی را به زبانی سادهتر توضیح دهد. امکان ایجاد کتابخانههای شخصی برای مدیریت خلاصهها نیز وجود دارد.
- QuillBot و Wordtune: این ابزارها با کمک هوش مصنوعی برای بازنویسی متون طراحی شدهاند. QuillBot به عنوان یک دستیار نویسندگی، گرامر و سبک نوشتهها را بهبود میبخشد، جملات را بازنویسی میکند و پیوستگی متن را افزایش میدهد. این ابزار برای تفسیر و بازنویسی متن به منظور جلوگیری از سرقت ادبی بسیار مفید است. میتواند یک مقاله تحقیقاتی را خلاصه کرده و به تغییر عبارات کمک کند تا ایدهها با کلمات خود فرد بیان شوند. همچنین امکان ویرایش خروجی ChatGPT در آن فراهم است. Wordtune نیز کاربرد آسانی دارد و میتواند به ارائه ایدههای علمی با زبانی دقیقتر یاری رساند.
- Grammarly: یک وبسایت است که دارای بخش هوش مصنوعی برای تبدیل دستنوشتهها به نسخهای بهتر و روانتر میباشد.
لازم به ذکر است که ابزارهای غیر از هوش مصنوعی نظیر EndNote نیز برای مدیریت منابع و رفرنسنویسی از الزامات هر پژوهشگر محسوب میشوند.
بهرهبرداری مسئولانه از هوش مصنوعی در پژوهش
هنگام استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای تحقیق، رعایت استانداردهای اخلاقی و پرهیز از سرقت ادبی از اهمیت بسزایی برخوردار است. سرقت ادبی به معنای استفاده از کلمات، ایدهها یا آثار شخص دیگری بدون اجازه و ذکر منبع میباشد. برای پیشگیری از این پدیده، همواره منابع را به درستی مشخص نمایید. اطلاعات را بازنویسی و ترکیب کنید، نه اینکه مستقیماً کپیبرداری نمایید. صحت اطلاعات را از منابع متعدد راستیآزمایی کنید. محدودیتهای حق تکثیر را مد نظر قرار دهید. و همواره محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی را بازبینی و ویرایش نمایید تا از صحت و اصالت آن اطمینان حاصل شود. آثار شما باید بازتابی از افکار و درک شخصی شما باشند.
نتیجهگیری
ابزارهای تحقیقاتی مبتنی بر هوش مصنوعی، با قابلیتهای خود، فرآیند پژوهش را برای محققان و دانشپژوهان تسهیل بخشیدهاند. این ابزارها منجر به تسریع فرآیند تحقیق و نگارش شده و اطلاعات لازم در خصوص هر موضوعی را در اختیار کاربران قرار میدهند. با این حال، در استفاده از این نوع ابزارها، توجه به حقوق آکادمیک و استانداردهای اخلاقی حائز اهمیت است. با شناخت و بهرهبرداری صحیح از این ابزارهای قدرتمند، میتوان راندمان پژوهشی را افزایش داد و در عین حال از یکپارچگی کار علمی محافظت نمود.