مقدمه
در عصر حاضر، علموفناوری به موتور محرکه اصلی توسعه و پیشرفت کشورها تبدیل شدهاند. در ایران نیز، باتوجهبه تحولات پرشتاب جهانی و محدودیت منابع، اولویتبندی پژوهشهای علمی و فناوری امری ضروری و حیاتی است. این فرآیند هدفمند، تضمین میکند که سرمایهگذاریها در حوزه پژوهش به سمت حل چالشهای اساسی کشور هدایت شده و به ارتقای جایگاه ملی در عرصه جهانی کمک کند. شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) بهعنوان نهاد اصلی مسئول راهبری توسعه علمی و فناورانه کشور، نقشی کلیدی در تدوین و بهروزرسانی این اولویتها ایفا میکند. این مقاله به بررسی سازوکارهای کلی و روندهای تأثیرگذار بر اولویتبندی پژوهشهای علمی و فناوری در ایران، بهویژه برای بازه زمانی ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۷، میپردازد.
سازوکارهای کلی اولویتبندی پژوهشهای علمی و فناوری در ایران
فرآیند اولویتبندی پژوهش در ایران، یک رویکرد نظاممند و چندوجهی است که توسط نهادهای بالادستی راهبری میشود:
۱. نقشمحوری شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف):
شورایعالی عتف نهاد اصلی سیاستگذاری، نظارت فرابخشی و هماهنگی بینبخشی در حوزه علموفناوری است. تدوین سیاستها و اولویتهای پژوهش و فناوری کشور از سال ۱۳۸۸ بر عهده این شوراست.
۲. تاریخچه و لزوم بازنگری:
باتوجهبه پایان اعتبار آخرین نسخه سند اولویتها (۱۳۹۶-۱۴۰۰)، ظهور رویکردهای جدید در سیاستگذاری علموفناوری و شرایط جدید کشور، دبیرخانه شورایعالی عتف تدوین و بهروزرسانی آن را برای بازه زمانی ۱۴۰۳-۱۴۰۷ در دستور کار خود قرار داده است. این فرآیند به دلیل روند روزافزون تحولات علمی و فناورانه، محدودیت منابع و هزینه بالای پژوهش از اهمیت بسزایی برخوردار است تا کشور بتواند منابع خود را به طور هدفمند در حوزههای تحقیقاتی با بیشترین بازده متمرکز کند.
۳. هدف از اولویتبندی:
هدف اصلی از برنامههای اولویتبندی، حذف شکاف بین نتایج تحقیقات مراکز علمی و پژوهشی و نیازهای واقعی جامعه و صنعت است. این امر نیازمند توجه به نیازهای تحقیقاتی جامعه است تا پژوهشها مستقیماً به حل چالشهای اساسی کشور بپردازند.
۴. سطوح اولویتگذاری:
فرآیند تعیین اولویتها در سطوح مختلفی پیادهسازی میشود:
- سطح راهبردی: اولویتها عمدتاً توسط دولتها تعیین و بر تأمین مالی مؤسسات تمرکز دارد.
- سطح عملیاتی: اولویتگذاری در این سطح معمولاً توسط مؤسسات تحقیقوتوسعه صورت میگیرد.
۵. رویکردهای متداول برای تعیین اولویتها:
کشورهای مختلف از رویکردهای متفاوتی استفاده میکنند که اغلب ترکیبی از آنهاست:
- رویکرد از بالابهپایین (Top-down): تصمیمگیری اصلی توسط دولت یا دیگر بدنههای تصمیمگیرنده.
- رویکرد مشارکتی (Participatory): تصمیمگیری از طریق مشورت با ذینفعان یا مشارکت عمومی.
- رویکرد مشورتی (Consultative): شوراهای تحقیقاتی و نهادهای مشورتی توصیههایی ارائه میدهند.
- رویکرد از پایینبهبالا (Bottom-up): اولویتها توسط خود محققان تدوین میشود.
مطالعات نشان میدهد ترکیب رویکردهای از بالابهپایین و از پایینبهبالا میتواند به کاهش خطر سوگیری و درگیرکردن بازیگران متفاوت کمک کند.
۶. روششناسی بهکاررفته در تدوین اولویتهای ۱۴۰۳-۱۴۰۷:
برای تدوین اولویتها، از روشهای مختلفی استفاده شده است:
- بررسی اسناد بالادستی: مانند نقشه جامع علمی کشور و قوانین برنامه پنجساله توسعه.
- نظرسنجی از دستگاههای اجرایی و نهادهای مختلف: شامل سازمان برنامهوبودجه، وزارتخانهها و غیره.
- نظرسنجی از خبرگان: شامل متخصصان حاضر در کمیسیونهای تخصصی شورایعالی عتف.
۷. فرآیند تدوین اولویتها:
این فرآیند طی مراحل زیر صورت پذیرفته است:
- واکاوی و تحلیل اولویتهای گذشته: شناسایی بیش از ۱۰۰۰ ریزچالش و اعتبارسنجی آنها به ۱۰۷۳ ریزچالش نهایی.
- گروهبندی چالشها: گروهبندی ریزچالشها به چالشها و سپس به ابرچالشها.
- احصاء کلانروندها: شناسایی کلانروندهای جهانی و روندهای مختص هر یک از حوزههای علموفناوری.
- اخذ نظرات خبرگان: ارجاع ابرچالشها، چالشها و کلانروندهای شناسایی شده به کمیسیونهای تخصصی عتف برای ارائه محورهای پژوهشی پیشنهادی.
- نهاییسازی اولویتها: بررسی و نهاییسازی فهرست نهایی توسط کمیته راهبری.
۸. نتایج فرآیند تدوین اولویتها برای ۱۴۰۳-۱۴۰۷:
این فرآیند به شناسایی موارد زیر منجر شده است:
- ۳۳ ابرچالش، ۱۶۷ چالش و ۴۷۸ محور پژوهش علموفناوری در ۱۰ کمیسیون تخصصی (ناظر بر حل چالشهای جاری کشور).
- ۵۲ کلانروند و ۱۴۱ محور پژوهشی (ناظر بر کلانروندهای علموفناوری).
اولویتهای پژوهشی مرتبط با توسعه پایدار در حوزههای تخصصی مختلف
شورایعالی عتف اولویتهای پژوهشی را در کمیسیونهای تخصصی مختلف با تمرکز بر حل چالشهای جاری و همگامشدن با کلانروندهای جهانی تدوین کرده است:
الف. کمیسیون تخصصی امور فرهنگی، اجتماعی، علومانسانی و اسلامی:
- محیطزیست پایدار: بررسی آثار اقتصادی و اجتماعی تغییرات اقلیمی و مخاطرات محیط زیستی، مدیریت حفاظت از محیطزیست و مقابله با مخاطرات (ترسیم اطلس مخاطرات، مشارکت محلی).
ب. کمیسیون تخصصی هنر و معماری:
- معماری و شهرسازی: تبیین سیاستهای شهرسازی کلان کشور و شهر هوشمند ایرانی، حفاظت بافت تاریخی و احیای هویت شهرها، استفاده از فناوریهای نوین در عمرسنجی و آنالیز بافتهای فرهنگی و تاریخی.
- اقتصاد گردشگری، صنایعدستی و میراثفرهنگی: ارتقای ظرفیت گردشگری برای تقویت هویت و ثروت ملی و توسعه رویکرد معنوی.
- کلانروندهای مرتبط: انقلاب فناوری در حوزه معماری و ساختمان (اینترنت اشیا، شبکههای حسگر در طراحی معماری هوشمند)، هنر و معماری اقلیم محور و گسترش شرکتهای دانشبنیان.
ج. کمیسیون تخصصی مدیریت، اقتصاد، بازرگانی و امور حقوقی:
- تابآوری اقتصادی: بهبود محیط کسبوکار، افزایش سهم بخش خصوصی و رقابتپذیری، اصلاح ساختار اقتصادی و بودجه عمومی، مدیریت یکپارچه زنجیره ارزش محصولات راهبردی.
- حکمرانی اداری: توسعه دولت الکترونیک و حکمرانی داده، شفافیت و تسهیل دسترسی به اطلاعات، مبارزه با فساد و اجرای قانون تعارض منافع.
- کلانروندهای مرتبط: ظهور و توسعه اقتصاد دیجیتال و شراکتی، فناوریهای هوشمند و همگرا و سنجش بهرهوری اقتصادی آنها.
د. کمیسیون تخصصی صنایع، معادن و فناوری اطلاعات و ارتباطات:
- مدیریت صنعت و فناوری: توسعه فناوریهای ارتقای بهرهوری، بومیسازی مواد اولیه و واسطهای، کاربرد فناوریهای کلیدی (هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، رباتیک)، فناوریهای کاهش آلودگی و بازیافت ضایعات صنعتی، ارتقای فناوریهای آب و انرژی در صنایع.
- مدیریت معدن و صنایع معدنی: کاربرد فناوریهای نوین در اکتشاف، استخراج و فرآوری، تکمیل زنجیره تأمین، تثبیت مباحث HSE در طراحی معادن.
- توسعه صنعت و کاربردهای فضایی: توسعه کاربردهای فضاپایه در مقابله با بحرانها (فرسایش خاک، کمبود آب، آلودگی هوا، آتشسوزی جنگل).
- کلانروندهای مرتبط: تغییر اقلیم و گرمایش زمین (کاهش اتکا به منابع کربنی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر)، فناوریهای هوشمند و همگرا در صنایع و معادن، ظهور صنعت ۴.۰ و پیادهسازی اقتصاد هوشمند، حفظ منابع طبیعی و توسعه معادن در راستای توسعه پایدار، بهینهسازی و کاهش مصرف آب و انرژی در فعالیتهای صنعتی و معدنی.
ه. کمیسیون تخصصی سلامت، امنیت غذایی و رفاه اجتماعی:
- امنیت غذایی: توسعه و استانداردسازی روشهای نوین تشخیص تقلبات در مواد غذایی، سلامت زنجیره غذایی، تولید و فرآوری مواد غذایی ویژه گروههای خاص و شرایط بحران، کاهش مصرف چربیهای اشباع و نمک، معرفی منابع پروتئینی گیاهی و نوظهور، تولید محصولات باارزش افزوده از پسماندهای کشاورزی، اصلاح الگوی مصرف و فرهنگسازی مواد غذایی سالم، توسعه روشهای نگهداری و کاهش ضایعات، توسعه روشهای پیشرفته بستهبندی.
- سلامت فرد، خانواده و جامعه: مدیریت بحران در اپیدمیهای نوپدید و بازپدید، پیشگیری و مراقبت در بیماریهای غیرواگیر، نوآوری و فناوری در سلامت و درمان (هوشمندسازی خدمات سلامت، کاربرد علوم هستهای در تولید مواد دارویی)، بهداشت هوا و محیطزیست.
- کلانروندهای مرتبط: فناوریهای هوشمند و همگرا در حوزه سلامت و طراحی سامانههای هوشمند تشخیص تقلب و اصالت مواد غذایی، طراحی و ساخت سامانههای کنترل منابع مولد آلودگیهای محیط زیستی.
و. کمیسیون تخصصی حملونقل، عمران و شهرسازی:
- بهرهوری حملونقل: ارتقای ایمنی، توسعه فناوریهای نوین مدیریت و برنامهریزی حملونقل کالا، بهینهسازی حملونقل محصولات کشاورزی، ایجاد حملونقل ریلی پرسرعت، توسعه سیستم مدیریت دارایی ناوگان، مدیریت یکپارچه حملونقل.
- شهر پایدار و تابآور شهری: توسعه مدل مسکن شهری و بومیسازی فناوریهای تولید انبوه و ارزان مسکن، ساماندهی حاشیهنشینیها، ارتقای روشهای طراحی معماری پایدار و تابآور، افزایش تابآوری شهرها، روستاها، ساختمانها و زیرساختها در برابر بلایای طبیعی و تغییرات اقلیمی، مدیریت هوشمند جمعآوری و بازیافت پسماند شهری.
- محیطزیست پایدار (بحران آب): مطالعات آب در حوزه بحران آب، بررسی اثر توسعه و تغییر کاربری اراضی بر فرونشست زمین، بررسی روشهای کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و تغذیه آبخوانها.
- مدیریت انرژی: توسعه فناوری انرژیهای نو (خورشیدی، باد، گرمایی)، طراحی ساختمانها و زیرساختهای انرژی صفر.
- کلانروندهای مرتبط: تغییر اقلیم و کمبود منابع آب و آمایش سرزمین مبتنی بر کمآبی، ظهور صنعت ۴.۰ و استفاده از فناوری اینترنت اشیا و هوش مصنوعی در مدیریت شهری و حملونقل، فناوریهای هوشمند و همگرا برای ایجاد شهرها، ساختمانها و زیرساختهای هوشمند.
ز. کمیسیون تخصصی انرژی:
- مدیریت انرژی: اصلاح الگوی مصرف و مدیریت تقاضا، توسعه فناوریهای تجدیدپذیر و نوین، توسعه فناوریهای تولید و بهینهسازی مصرف انرژی در ساختمانها و صنایع، هوشمندسازی زنجیره تأمین و مصرف انرژی، ارتقای کیفیت محصولات حاملهای انرژی، توسعه انرژیهای کمکربن.
- مدیریت آب: شیرینسازی آبشور بر پایه کمترین مصرف انرژی و آسیب محیط زیستی، استفاده مجدد از پساب در تصفیهخانههای فاضلاب، ارزیابی اثرات زیانبار تغییر اقلیم بر منابع آب کشور.
- کلانروندهای مرتبط: ظهور صنعت ۴.۰ و ۵.۰ و هوشمندسازی شبکههای تولید، انتقال و توزیع انرژی، جذب و ذخیره کربن، توسعه انرژی هیدروژنی و پیل سوختی، تولید سوختهای زیستی.
ح. کمیسیون تخصصی کشاورزی، امنیت غذایی، آب و منابع طبیعی:
- حکمرانی، مدیریت و افزایش بهرهوری کشاورزی، آب و منابع طبیعی: سازگاری با کمآبی و تغییر اقلیم، مدیریت پایدار منابع آب، تهیه و توسعه سامانه برخط پایش و رصد کمیت و کیفیت منابع و مصارف آب، اصلاح ساختار حکمرانی و مدیریت آب، تدوین نقشه راه برای بهبود مدیریت جامع و پایدار آب، بررسی تداخل آبهای شور و شیرین، توسعه و بهبود استفاده از آبهای نامتعارف، استفاده از دانش بومی و فنون نوین در بهرهبرداری از منابع.
- مدیریت جامع و پایدار خاک: مطالعه منابع خاک و تهیه اطلس آلودگی، اصلاح و مدیریت خاکهای شور و سدیمی، مدیریت ماده آلی و ترسیب کربن، توسعه فناوریهای حاصلخیزی خاک، مدیریت انتشار و پالایش فاضلابها و پسماندهای شهری، مدیریت فرسایش خاک.
- امنیت غذایی: توسعه و بومیسازی فناوریهای نوین برای تولید ارقام زراعی و باغی جدید، نژادهای دام، طیور و آبزیان، توسعه نظامهای تولید جدید (کشاورزی حفاظتی)، توسعه کشاورزی هوشمند و اینترنت اشیا، حفظ و بهرهبرداری از ذخایر ژنتیکی، افزایش کیفیت تغذیهای محصولات، بهینهسازی مصرف کودها و آفتکشها، کاهش ضایعات و تلفات در بخش کشاورزی، توسعه روشهای پیشرفته بستهبندی.
- کلانروندهای مرتبط: استحصال و استفاده بهینه از منابع آب جدید و نامتعارف، بهرهبرداری بهینه از منابع طبیعی، بهرهگیری از فناوریهای نوین در کشاورزی هوشمند، افزایش تابآوری و راهکارهای کاهش مخاطرات تغییرات اقلیم، پیادهسازی همبست آب، انرژی و غذا، توسعه استفاده از انرژیهای پاک در کشاورزی، شورورزی، پایش و مدیریت منابع طبیعی با فناوریهای نو، حفاظت و زیست محیط با توسعه فناوریهای نوظهور، توسعه فناوری تولید آفتکشهای زیستی و کمخطر.
ط. کمیسیون تخصصی علوم پایه و فناوریهای همگرا:
- کلانروندهای مرتبط: هوش مصنوعی و علم داده، علومشناختی و رفتاری، علوم اطلاعات و پردازش کوانتومی، پیشرفت در استفاده و طراحی مواد سخت، نرم و ترکیبی (مواد نوین، نانو، سیستمهای هوشمند میکرو و نانوساختاری) باهدف کاربرد در حوزههای سلامت، غذا، محیطزیست و انرژی، محیطزیست، انرژی سازگار، مواد معدنی و منابع انرژی (انرژیهای پاک و تجدیدپذیر، کاهش گازهای آلاینده)، غذا، دارو، سلامت (کشاورزی سبز و تولیدداروهای طبیعی)، شناخت و حفاظت تنوع زیستی، ایمنی زیستی و مدیریت مخاطرات ناشی از استفاده از مواد زیستی، تغییرات اقلیم و اثرات ناشی از آن (مخاطرات طبیعی مرتبط با علوم زمین و راهکارهای کاهش خسارات)، تغییر اقلیم و راهکارهای افزایش بهرهوری آب سبز برای افزایش امنیت غذایی.
ی. کمیسیون تخصصی دفاع، امنیت و سیاست خارجی:
- جلوگیری از تخریب و زوال بنیانهای زیستمحیطی: طراحی بسته سیاستی بهینهسازی مصرف منابع آب زیرزمینی، طراحی بسته سیاستی مقابله با فرونشست زمین، سناریوهای آینده منازعه آب.
- ارتقاء قدرت بازدارندگی اطلاعاتی کشور و قابلیتهای فناورانه و نوآورانه امنیتی: که بهصورت غیرمستقیم از طریق ارتقاء تابآوری و امنیت ملی، به توسعه پایدار کمک میکند.
روندهای تأثیرگذار بر اولویتبندی پژوهشهای علمی و فناوری (کلانروندها)
مفهوم کلانروندها (Mega-trends):
کلانروندها به تغییرات مقیاس بزرگی (مانند سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی یا فناورانه) اشاره دارند که بهآرامی شکل میگیرند، اما تأثیری پایدار و عمیق بر بسیاری از فعالیتها و ادراکات انسانی میگذارند. این روندها نیروهای قدرتمندی هستند که آینده جهان را شکل میدهند و به کشور کمک میکنند تا برای تحولات کلیدی در حوزه علموفناوری در سطح جهانی و ملی، آمادگی کسب کرده و از فرصتهای جدید بهرهبرداری کند.
تأثیر رویدادهای غیرقابل پیشبینی:
رویدادهایی مانند بحران کووید-۱۹ میتوانند روندهای قبلی علم، فناوری و نوآوری را تسریع کنند، دسترسی آزادتر به دادهها را افزایش دهند، استفاده از ابزارهای دیجیتال را فراهم آورند و همکاریهای بینالمللی را بهبود بخشند. این تحولات میتوانند منجر به افزایش سرعت انتقال به سیستم علم و نوآوری بازتر در بلندمدت شوند.
جمعبندی
اولویتبندی پژوهشهای علمی و فناوری در ایران یک فرآیند پیچیده و چندوجهی است که توسط شورایعالی عتف راهبری میشود. این فرآیند بر اساس اسناد بالادستی، نظرات دستگاههای اجرایی و تخصص خبرگان شکل میگیرد. هدف آن رفع چالشهای اساسی کشور و همگامشدن با کلانروندهای جهانی در حوزههای مختلف است. استفاده از رویکردهای ترکیبی و مشورت با ذینفعان متعدد از جمله سازوکارهای کلیدی برای تضمین اثربخشی این اولویتهاست. این اولویتها باید به طور مستمر مورد بازنگری و بهروزرسانی قرار گیرند تا با تحولات جدید علمی و فناورانه و نیازهای متغیر کشور سازگار باشند و مسیر توسعه پایدار ایران را هموار سازند.